Skip to content
Word lid

Judith de Graaf

Door: Bertie Fokkelman

In haar eerste roman Ontijd, familieroman over voltooid leven1, maakt relatie- en gezinstherapeut Judith de Graaf (1964) duidelijk welke gevolgen een voorgenomen levensbeëindiging kan hebben voor de naaste omgeving van de betrokkene. Leo kan door een hersenbloeding niet meer schilderen en tekenen en vindt zijn leven klaar. Zijn besluit heeft gevolgen voor de relatie met zijn drie kinderen. Allemaal reageren ze verschillend, evenals zijn twee ex-vrouwen. Toch blijft de toon licht. Ontijd leest als een spannend boek: blijft Leo bij zijn besluit of ziet hij ervan af?

Waarom koos je voor zo’n moeilijk onderwerp als voltooid leven?

Dit is een onderwerp dat zich al een tijdje geleden bij mij aandiende. Dat was in 2008 toen Hugo Claus euthanasie kreeg, in een heel vroeg stadium van alzheimer. Nu zijn we daar al iets meer aan gewend, maar toen was dat een grote gebeurtenis die veel reacties opriep. Ik weet nog dat ik toen dacht: we praten voornamelijk over de voors en tegens en vergeten de mensen om hem heen, zijn vrouw en kinderen, en hoe dit voor hen is. Dat zaadje was in mijn hoofd geplant. Want als psychotherapeut houd ik me altijd bezig met de kleine samenlevingsverbanden waarin mensen zich bevinden en de dynamiek daarin. Eenmaal op de Schrijversvakschool besloot ik me op dit thema te storten. Want het zet alles op scherp. Ik wilde een roman schrijven vanuit verschillende perspectieven dus je moet daar helemaal induiken en je echt verplaatsen in de verschillende personages. Het leek me gewoon een heel mooi verhaal opleveren. Mooi in de zin van relevant. En het leek me ook heel uitdagend om dit te gaan doen. Dus alles zat er voor mij in.

Komen dit soort problemen ook voor in jouw praktijk van relatietherapeut?

Een voltooidlevenwens als in dit boek heb ik in mijn praktijk nog niet meegemaakt. Maar als iemand mij zou zeggen: ‘Ik denk hierover, ik wil met jou praten over hoe dat is en ik wil dat ook doen op een manier die mijn kinderen niet naar zouden vinden of die ze zouden kunnen accepteren’, dan lijkt het me heel zinvol om daarover in gesprek te gaan. Bij dit grootste dilemma dat er is, leven of sterven, ben ik er voorstander van om het gebied van twijfel te verruimen, om met de naasten, voor- en tegenstanders, hierover te durven nadenken, om het te durven bespreken. Kijk, mijn boek is niet een pleidooi voor het een of ander. Als het al ergens een pleidooi voor is dan is het voor het in gesprek gaan over dingen die je na aan het hart liggen en waar je bang voor bent, in plaats van direct in de polarisatie te schieten.

De titel van je roman is Ontijd. Is dat een waardeoordeel? Vind je dat Leo te vroeg is met zijn beslissing?

‘Ontijd’ betekent niet alleen verkeerde tijd maar ook zware en moeilijke tijd. Daarom vond ik die titel zo passend. Daarin zitten de verschillende perspectieven van de hoofdpersonen. Die van zijn kinderen: ‘Hoe kan je dit nu al doen, je bent nog niet slecht genoeg’ en die van Leo zelf die zegt dat hij over zijn hoogtepunt heen is en al te lang doorleeft.

Leo vindt zijn leven voltooid. Vind jij dat ook?

De term voltooid leven heeft een grote bandbreedte met aan de ene kant een zeventienjarige die in een impuls uit liefdesverdriet van een flat springt. Het andere uiterste is iemand van honderd die in rustig overleg met de kinderen een prachtig leven wil gaan afronden. Leo zit daar ergens tussenin. Het voltooidlevendeel van Leo is dat hij zijn kunst niet meer kan beoefenen want dat maakt wie hij ten diepste is. Tegelijkertijd ziet hij vanuit zijn hele achtergrond ook enorm op tegen afhankelijkheid, lijden en gebrek aan autonomie. Dat is een andere motivatie dan wanneer je tevreden je leven wilt beëindigen. Aan het eind van het boek is er rust in Leo gekomen. Maar dat betekent niet dat hij afziet van zijn besluit.

Nooit meer iets maken wat er voorheen niet was. Nooit meer de euforie van op papier terugzien wat hij in zijn hoofd had, een enkele keer beter dan hij zich had voorgesteld, meestal een zwakke afspiegeling daarvan. De intense frustratie over mislukkingen was duizend keer beter dan de donkere tunnel waar hij zich nu in bevond, waarvan de eindeloosheid hem doodsbang maakte. Mislukking was altijd een motor geweest om door te gaan en het uiterste van zichzelf te vergen. Jantine begon telkens over zijn moeder, hijzelf wist dat het gapende gat van de leegte zijn grootste probleem was. Een peilloos diep gat dat aan hem trok, net als die keer dat hij zich bovenop de Domtoren hyperventilerend aan het hek had vastgeklampt, overmand door de zuigkracht van de diepte. Ook nu kneep angst zijn keel dicht. Nooit meer een expositie, nooit meer een recensie. Zelfs een slechte recensie was veel beter dan geen. (pagina 114 van Ontijd)

De Nembutal die hij in huis heeft, een geneesmiddel dat artsen gebruiken bij euthanasie, geeft ook rust. Ben jij dus voorstander van het in huis hebben van zo’n middel?

Eerlijk gezegd, zou ik het zelf wel een fijn idee vinden. Aan de andere kant vind ik niet dat iedereen nu bij de apotheek zo’n levenseindepil moet kunnen halen. Want mensen zijn soms heel impulsief en hoe makkelijker je dit maakt, hoe makkelijker mensen vanuit heel diepe eenzaamheid iets overhaast doen. Het is lastig de grenzen te bepalen. Maar gruwelijke zelfdodingen moeten voorkomen worden. Ik zou willen dat niemand in eenzaamheid hoeft te sterven. Ik denk dat we er allemaal heel goed over moeten nadenken. Verhalen kunnen daarbij helpen. Dan kun je je echt inleven in de materie. Op mijn boekpresentatie suggereerde een journalist van Trouw dat de Tweede Kamer dit boek eigenlijk ook zou moeten lezen. En dat ben ik met hem eens.

Wat kunnen politici leren van jouw boek?

Ik denk dat ze moeten stimuleren dat mensen deze wens mogen vertellen, dat we de wens serieus nemen, ernaar luisteren, en dat we de kring zo groot mogelijk maken van mensen die samen nadenken over wat nu wijsheid is. Want we hebben te maken met afkalvende zorg, met mensen die steeds ouder worden. Je moet steeds meer voor jezelf zorgen, maar je levenseinde zelf bepalen mag dan weer niet. Dat is een contradictie.

Is het initiatiefwetsvoorstel Voltooid Leven van D66 een oplossing? Dan kunnen mensen ouder dan 75 jaar hun leven beëindigen zonder dat ze ziek zijn. Een levenseindebegeleider zou alleen onderzoeken of de wil consistent is en dan zou de betrokkene het middel kunnen krijgen.

Dan heb je mooie stappen om de haast er een beetje uit te halen. Maar ik zou er ook voor zijn om de belangrijke naasten erbij te betrekken, overigens zonder ze een beslissende stem te geven. We zijn uiteindelijk verbonden met anderen, geen losstaande individuen. De systeemtherapeut in mij ziet hier een kans. Een kans om dingen uit te spreken.

Wat vind je van het proces van de CLW tegen de Staat die het verbod op hulp bij zelfdoding uit het Wetboek van Strafrecht wilde hebben?

Ja heel goed, laat deze discussie maar plaatsvinden. Ik denk ook dat het goed is dat de Staat nog even pas op de plaats maakt. Over deze controverse is het laatste woord nog niet gezegd. Dit spanningsveld moeten we bespreken. Ik voel mee met de verschillende standpunten. We gaan niet meer als brave oudjes de beker tot het laatst toe opdrinken en we worden soms veel te lang in leven gehouden. Ik zal niet met een spandoek voor Coöperatie Laatste Wil gaan staan maar vind het belangrijk dat ze dit doen want dit probleem leeft en moet aangekaart worden. Het is dapper dat mensen hun nek uitsteken. Ik volg dit met heel veel belangstelling. Zo gaat het natuurlijk met alle verschuivingen in de samenleving, dat een groep een voorhoedegevecht levert zodat er langzamerhand dingen verschuiven. Het is belangrijk dat we hierover praten want het gaat om een diep existentieel onderwerp: de kwaliteit van leven.

1. Ontijd van Judith de Graaf, uitgeverij Brainbooks, 2023

Bent u het eens of oneens met de inhoud van dit artikel?
Dit veld is bedoeld voor validatiedoeleinden en moet niet worden gewijzigd.
Back To Top