Ga naar hoofdinhoud

Over euthanasie raak je nooit uitgepraat, reageert Bert Keizer op het verzoek van Argus om een gesprek over dit onderwerp, en Hans van Dam valt hem bij. Graag vervoegen ze zich in Eye aan het IJ in Amsterdam. Van Dam (1957) is docent/consulent hersenletsel en schrijft een boek over de pil van Drion. Keizer (1947) was verpleeghuisarts, is columnist van Trouw, werkt bij de Levenseindekliniek, maar spreekt voor eigen rekening. Buiten stagneert de kabinetsformatie onder meer over het ‘voltooid leven’. 

Bert Keizer: Over euthanasie praten we in Nederland al 40, 45 jaar Heel goed dat wij dat als gemeenschap zo doen. Het begon met terminaal zieken, toen chronisch zieken, toen psychiatrische patiënten, toen beginnend dementerenden, toen gevorderd dementerenden en nu stapeling van ouderdomsklachten. De klassieke casus is Edward Brongersma die, 90 plus, tegen zijn huisarts zei: ‘De dood is mij vergeten’. Een alleenstaande heer, homoseksueel, met een voorkeur voor iets te jonge jongens, veel achter zich en niets meer voor zich, die niet uit een raam wil springen en zich niet wil ophangen, maar netjes en waardig uit het leven wil stappen. De diagnoseloze negentiger – heeft niks en wil toch dood – van wie de commissie-Schabel tegen de artsen zegt: stapelen jullie die klachten maar. Zelf doe ik dat veel, ik ben een gemakkelijke stapelaar, maar het heeft iets arbitrairs. Veel mensen worden daar pissig van, die willen geen toelatingsexamen hoeven te doen. Voltooid leven is de toestand waarin je dit zelf regelt en niet in de rij hoeft te staan.

Hans van Dam: Nee, want dan moet je ook examen doen! Het wetsvoorstel Voltooid Leven wordt verward met de pil van Drion. Drion wilde het moment van sterven onafhankelijk bepalen en geen examen doen bij Keizer – na drie maanden wachten en een aantal gesprekken. Op de groep die het zelf wil uitmaken is Voltooid Leven niet van toepassing. Twintig jaar na de Euthanasiewet moeten we die herijken: de centrale rol van de arts verminderen, ten voordele van autonomie, een euthanasiewet die meer stoelt op het abortusmodel, met de dokter in een dienstbare rol, op afroep beschikbaar.

BK: Het probleem van het Drionscenario is dat niemand die pil bij AH wil neerleggen, omdat we bang zijn voor onterechte suïcides. Dus er moet een hekje omheen en dan kom je in no time weer uit bij de Euthanasiewet. Dat is het cirkeltje waarin we al jaren ronddraaien en niet uitkomen. De Coöperatie Laatste Wil, waarvan ik uit sympathie lid ben, zette ook een hekje maar te laag, bij 18 jaar, en kwam daardoor met de vingers tussen de deur: het leverde slachtoffers op die zij ‘mensen die via ons de uitweg vinden’ noemen. Het is wel zo: op internet kun je terecht voor de benodigde pillen.

HvD: Maar de jongeman uit Eindhoven die zulke pillen verkocht zit vast. Die zaak wordt door justitie en de pers enorm versimpeld. Die jongen heeft fors autisme, is gemakkelijk te grazen te nemen. Hij is met grof geweld – politiehonden, deur ingetrapt – aan het eind van de nacht van zijn bed gelicht, al was hij nog op, want hij leeft ’s nachts. Zijn detentie is met zestig dagen verlengd.

BK: ,,Dat is toch pesten? Vliegt het OM hier niet uit de bocht?’’ 

HvD: Jazeker. Behoorlijk. Het ging overigens niet om het uitvoeren van het concept-Drion, want die trok een leeftijdsgrens, bij 75 jaar, want hij was toen 74. Dat was zijn humor. Maar hij vond 70 ook prima. Dat het bij jonge mensen ingewikkeld ligt vind ik 

geen reden ouderen de mogelijkheid te onthouden tot onafhankelijk en waardig sterven. Hun perspectief is beperkter. Onthechting is onder de 50 traumatisch, boven de 70 natuurlijk. Je zou voor die groep een proeftuin moeten maken om te kijken hoe dat uitpakt. Dan bewijzen we wat we al weten: 10 à 20.000 mensen hebben die middelen al in, maar we zien geen piek in suicide. Wel een verschuiving in de methode: van verhanging (op oudere leeftijd populair), naar medicijnen en alcohol – dat voegt het CBS jammer genoeg samen.

BK: Briljant idee. Ik heb vier, vijf jaar terug twee keer mensen geholpen om barbituraten te verkrijgen, ik kreeg via stichting De Einder het internetadres en het kostte een idioot bedrag, 200 dollar, maar dan kreeg je ook zo’n 20 gram fenobarbital. Nou, daar kun je een paar mensen mee omleggen. Maar die weg, via China, is nu geblokkeerd. Misschien weet jij de weg? 

HvD: Ja, maar het is ingewikkelder dan via China.

BK: Ik heb weinig verstand van juridische kaders, maar is zo’n tijdelijk wetsovertreding als jouw proeftuin wettelijk toegestaan? We moeten inderdaad voorbij de kartelrand van euthanasieland komen, voorbij mensen met gestapelde klachten, mensen die oud zijn en net niet ziek genoeg om ervoor in aanmerking te komen. Dat er ruimte voor is zou al helpen. Veel mensen worden heel rustig zodra ze de overdosis op de schoorsteenmantel hebben staan.

HvD: Zo’n pil is er niet om in te nemen maar om te kunnen innemen. Het stelt mensen gerust. En hoe het juridisch zit: in een groep besprak ik dat met wijlen hoogleraar gezondheidsrecht Henk Leenen die zei: waar een wil is, is een weg, zelfs zonder wetswijziging. Je kunt een middel uit de geneesmiddelenwet lichten om het via de apotheker voor dit doel te verstrekken. We moeten er weer over praten, en niet alleen met de Coöperatie Laatste Wil.

BK: Die maakten het hekje wel erg laag. Iets meer handen aan het stuur zou ik waarderen. Zij zoeken een weg en branden zich, maar dat is pioniers eigen.

HvD: Pioniers komen uiteindelijk altijd ergens anders uit dan waar ze oorspronkelijk naar op weg gingen.

BK: Zo gauw je een hekje neerzet komt er een kaartjesknipper met een pet op die gaat zeuren. Dat is onvermijdelijk. We zitten met een controlemechanisme dat de boel verpest: de strafbaarheid van hulp bij zelfdoding en de moeilijke weg naar werkzame medicatie. Als je 90 bent, bijziend en je achterkleinzoon woont in Australië, krijg je het niet gemakkelijk voor elkaar om zelf medicatie te bemachtigen.

HvD: Dat komt door de medicalisering van euthanasie die veel stringenter is dan bij abortus. Daar is de situatie van de vrouw die er om vraagt meer uitgangspunt dan medische criteria. Die wet stamt dan ook uit een tijd waarin persoonlijke autonomie voorop stond. De euthanasiewet kwam 20 jaar later en ik hoor Els Borst nog zeggen, aan het eind van Paars 1: we moeten opschieten want het klimaat kantelt al. Ze zag de bui hangen, dat we slachtoffer dreigden te worden van waar we zelf lang om hadden gevraagd: wettelijke regeling van euthanasie. Dat is alleen maar sterker geworden. 

Pieter Wibaut, huisarts en abortusarts, zei: bij abortus adem ik vrijer, bij euthanasie moet ik meer sluipwegen bewandelen. Da’s toch raar?

BK: De christelijke partijen zullen jouw proeftuin niet kunnen tegenhouden, dat is ze bij Paars ook niet gelukt.

HvD: Hun positie was in de tijd van de euthanasiewet anders. SGP-leider Bas van der Vlies kwam met een exegese van Bijbelteksten, nu komen ze met seculiere argumenten die hun werkelijke achtergrond versluieren. En gevaarlijker zijn: men dringt ons een ideologie op. Ze kunnen het niet tegenhouden maar daar is een paars kabinet voor nodig. Want ook bij het CDA zien we een kanteling. We moeten een principiële discussie hebben over het publieke domein en de rol daarin voor religies die zich beroepen op absolute waarheden.

BK: Het is misschien merkwaardig optimistisch, maar ik denk dat de druk op het politieke veld om de euthanasiewet verder op te rekken resultaat zal hebben. Jij komt met een leuke omkering van de rol van de arts, Hans. Wat ik nooit heb begrepen is dat de arts de enige is die voor euthanasie gestraft wordt. Ik doe euthanasie, hele familie erbij: goed zo Keizer, ga je gang, wij houden ‘m vast, jij giet het erin. En als het na afloop niet goed geweest blijkt te zijn steken ze er eentje in de fik, dat ben ik! Slechte grap! Die verantwoordelijkheid voor euthanasie ligt niet bij dokter Keizer, die ligt bij degene die wil gaan. Bij een abortusachtige euthanasie moet de arts de medicatie leveren en eventueel toedienen, maar zich niet verantwoordelijk voelen. Niet als enige gestraft worden.

HvD: Ik was er altijd voorstander van: als iemand het zelf kan doen moet ie het zelf doen. Dan weet ik wel dat aan orale toediening van zo’n drankje meer risico’s zitten…

BK: Nee. Niet waar.

HvD: En het gaat ook wel eens wat mis bij prikken…

BK: Nee, ik spreek uit ervaring.

HvD: Veel bijwerkingen gezien?

BK:Geen.

HvD: Je bent zo weg, hè?

BK: Minuut of zes.

HvD: Vind ik snel. Gaat dat nog gepaard met braken.

BK: Een anekdote! Vrouwelijke arts geeft euthanasie aan een meneer, 54 en al dementerend. Hij gaat eerst tussen de middag met vrienden naar de kroeg. Pilsje, patat, pilsje, patat. Ik ga toch dood, we nemen er nog een. Om drie uur is de euthanasie afgesproken, intraveneus. De dokter spuit barbituraat in en die man gooit met een sierlijke straal alle pils en patat eruit. Wat deed je, vroeg ik haar. En zij: ik spoot gewoon door. En ik: ,,Je bent een held.’’ Wat moet je anders? Er zit al teveel in. 

‘Heb je het gemeld?’ ‘Nee,’ zei ze, ‘ik kijk wel uit’. Maar dat moet je wel doen! Ik diende het spul eens toe maar mijn patiënt viel niet in slaap. Hoe kon dat? Infuus zat niet goed. Op een menselijke manier kunnen fouten gemaakt worden. En die toetsers vervelen zich toch dood met al die standaardgevallen, dus die zijn gewoon blij met zo’n voorval.

HvD: Die kopschuwheid herken ik.

BK: Och jongen, dokters zijn zo bang.

HvD: En dat is verergerd door dat nare Tuitjenhornverhaal. (De arts die een patiënt doodde, vervolgd werd en zelfmoord pleegde, JJvG). 

BK: Zo irrationeel.

HvD: Die arts zou teveel gespoten hebben, terwijl een anesthesist in de rechtszaal verklaarde: ‘Ik had hetzelfde gedaan’.

BK: Moeten ze allebei nog eens bij mij langs komen. Die zaak had niets met euthanasie te maken. Het was zo te zeggen een slordig sterfbed, merkwaardige palliatieve geneeskunde. Maar er ging een golf van ontzetting door medisch Nederland.

Argus: Hoe kwam dat?

BK: Dokters bekleden een machtspositie. Macht verklaart driekwart van hun beroepskeuze. Niks zo lekker als machtsuitoefening, Dat is zo bij alle zoogdieren, inclusief vrouwen. En macht bederft nu eenmaal. De dokter staat ethisch zo hoog, hij is zo goed bezig voor anderen, dat hij als hij een baksteen naar zijn kop krijgt, diep beledigd is. Een jonge arts, in de dertig, met een tuchtzaak wegens een overlijden, zei tegen mij: Ik hou ermee op, stethoscoop naar de kringloop, ik wil niks meer met hele zooitje te maken hebben. Dokters kunnen niet tegen kritiek: misschien heb je het niet goed gedaan. Ze vinden het altijd een rotstreek, een klotestreek, ze zijn er kapot van.

HvD: Tuitjenhorn heeft bij sedatie het effect gehad van gereformeerde doseringen: veel te karig.

BK: Gereformeerd is 6 x 5 morfine, dan lijd je nog een beetje. God wil niet dat je zonder kleerscheuren gaat. Altijd vragen om een katholieke dosering: 6 x 10. Ik geef liefst 6 x 20. Onthoud dat, Hans.

HvD: Dat is de humanistische dosering.

BK: Het probleem bij dementie blijft de wilsonbekwaamheid. Van je wilsverklaring daarover kun je een vliegtuigje vouwen en dat uit het raam gooien. Mensen schrijven altijd het verkeerde op: als ik mijn kinderen niet meer herken… Heb je niets aan, er is maar één criterium: als ik doodongelukkig ben. Iris Murdoch keek alleen naar de Teletubbies en die timmerde zo hoog dat elk D66-lid zegt: dat is toch onwaardig. Maar zij was gelukkig met die fucking Teletubbies. Dan hoef je mij niet te bellen voor euthanasie, want ik kom niet.

HvD: Het is toch denkbaar dat mijn staat van dementie zo strijdig is met mijn basale waarden dat er voor mij een grens overschreden is? Dan zouden we als samenleving bereid moeten zijn om mij te verlossen uit wat ik als noodsituatie heb aangemerkt.

BK: Verwende boomers! Dit is Planeet Aarde en het is hier niet leuk. Dat argument: als ik kijkend naar de Teletubbies gelukkig ben wil ik niet dat mijn kinderen dat zien… Weet je wat ik rot vind voor mijn kinderen? Dat ze straks mijn lijk moeten zien! Kan dat niet anders?

HvD: Er is al zoveel rottigs. We moeten invloed kunnen hebben op situaties die we nog kunnen beïnvloeden. Dat heeft niets te maken met verwend zijn, maar met de minimale ruimte tegenover alle vreselijke oorzaken van doodgaan.

BK: Een manier om het lijden in de wereld te vermeerderen zijn georganiseerde pogingen om het te verminderen.

Back To Top