Skip to content
Word lid

Lidy Schoon

Waar het wantrouwen tegen politici groot is, hebben de meeste Nederlanders een groot vertrouwen in rechters, blijkt uit een recente opiniepeiling.1 Dit positieve oordeel is vooral gebaseerd op de berichtgeving in de media want zo’n 80% van de mensen heeft nog nooit een rechtszitting bijgewoond en zij zijn over het algemeen onwetend over het rechtssysteem.2 Voor mensen die vervolgd worden voor hulp bij zelfdoding, zal dit veelal hun eerste aanraking met politie en justitie zijn. Als je dan als verdachte in de rechtbank zit, kan dat vertrouwen in de onafhankelijke rechtspraak een forse deuk oplopen, zoals bij Albert Heringa (1942), vervolgd voor hulp bij zelfdoding van zijn moeder. Dit leidde tot een eerste rechtszaak in 2013 om te eindigen met de definitieve uitspraak van de Hoge Raad in 2019. In zijn boek laat Heringa zien hoe het Openbaar Ministerie (OM) alles op alles zette om de strafbaarheid van hulp bij zelfdoding te handhaven. De argeloze lezer krijgt een onthutsend beeld voorgeschoteld.

In eigen beheer uitgegeven bij Brave New Books, 2023. Uiterst rechts Heringa met zijn dochters. Uiterst links hoofdadvocaat Willem Anker.

In 2008 overleed Moek, de moeder van Heringa door zelfdoding. De 100-jarige Moek was klaar met haar leven en had allerlei lichamelijke kwalen. Haar huisarts wilde niet helpen met euthanasie, daarom had zij zelf medicijnen verzameld. Toen Heringa de werking opzocht van deze medicijnen, kwam hij tot de conclusie dat Moek hiermee waarschijnlijk niet de door haar gewenste dood kon realiseren. Heringa gaf haar anti-malaria pillen die hij nog had van zijn tijd in de tropen en die ook voor zelfdoding worden gebruikt. Om het verpleeghuis niet op het spoor van de levensbeëindiging te brengen, moest Heringa zijn moeder vroegtijdig verlaten. De dienstdoende arts stelde een natuurlijke dood vast. Pas door een tv-documentaire over Moek in 2010 kwam de ware toedracht aan het licht. Door dit verhaal naar buiten te brengen, nam Heringa bewust het risico van strafrechtelijke vervolging.

Strafdossier met selectieve informatie
Als een rode draad loopt door Heringa’s boek het eenzijdig handelen van het OM en de Hoge Raad (die laatste toetst of in eerdere zaken de rechtsmiddelen op een juiste wijze zijn toegepast). In zijn kritiek op de rechtsgang sluit Heringa aan bij Ton Derksen, emeritus hoogleraar wetenschapsfilosofie die tal van strafzaken grondig bestudeerde en gerechtelijke dwalingen beschreef.3 Derksen benoemt zeven hoofdzonden van het OM: onwaarheid spreken; informatie achterhouden; misleidend formuleren; willekeur; cruciale argumentatiefouten; geslotenheid voor kritiek; heilig geloof in eigen kunde.4 Heringa stelt dat deze hoofdzonden een bepalende rol speelden in zijn zaak. Een saillant voorbeeld van het OM dat informatie achterhoudt, is de adviesaanvraag aan een medisch-ethicus tijdens de onderzoeksfase. Wie die persoon was, is niet bekend, evenmin als de inhoud van dat advies. Hetzelfde geldt voor de raadpleging van de Landelijke Reflectiekamer (die als doel heeft juridisch complexe zaken te bespreken), ook hier bleef geheim welke vraag is voorgelegd en wat het resultaat was. Op meerdere onderdelen in de rechtsgang laat het OM ontlastend bewijsmateriaal achterwege. Zoals het feit dat Heringa’s moeder bewust koos voor haar eigen sterven, dat zij daarvoor ondoelmatige medicijnen had verzameld en dat hij haar wilde behoeden voor een mislukte zelfdoding die mogelijk veel lichamelijk letsel zou opleveren maar geen gewenste dood. Heringa handelde in het belang van en naar de wens van zijn moeder. En niet zoals het OM suggereerde, als pleitbezorger voor het sterven in eigen regie. Pas toen zijn moeder aangaf te willen sterven, confronteerde dat Heringa met de problematische kanten van je leven zonder hulp beëindigen.

Tegenstrijdige functies van het OM
Heringa beschrijft uitvoerig de werking van het rechterlijk systeem. In een strafzaak stelt de officier van justitie (het OM), op basis van het opsporingsonderzoek van de politie en eigen aanvullend onderzoek, het strafdossier samen en overhandigt dat aan de rechter en de advocaat. Dit dossier zou een onafhankelijk beeld moeten geven van de strafbare feiten en zeker geen feiten mogen weglaten of manipuleren, verdraaien en framen, zoals wel gebeurde in Heringa’s zaak. Volgens de beginselen van een behoorlijke procesorde moeten alle relevante bevindingen worden vermeld.5 In dit verband wijst Heringa op de dubbele, tegenstrijdige functie van het OM, zowel onderzoeker als aanklager. Heringa pleit er dan ook voor dat het strafonderzoek wordt verricht door een onafhankelijke instantie. Op basis van dezelfde informatie kunnen dan de officier van justitie als aanklager, de advocaat als verdediger en de rechter als onafhankelijke partij hun taak naar behoren vervullen. In zijn proces constateerde Heringa dat de rechters te makkelijk meegingen met het OM.

Bescherming van het leven doorslaggevend
Hoe het OM de veroordeling van Heringa tot een halszaak maakte, laat de bijzondere rechtsgang zien met twee hoger beroepen en twee verzoeken om cassatie (vernietiging) van het eerdere vonnis.
In 2013 oordeelt de rechtbank Zutphen dat Heringa schuldig is aan het geven van hulp bij zelfdoding, maar legt hem geen straf op. Het OM vindt dat gestraft moet worden en gaat in hoger beroep. Bescherming van het leven kent het OM een grotere maatschappelijke waarde toe dan het individuele zelfbeschikkingsrecht.
In 2015 dient bij het gerechtshof Arnhem het eerste hoger beroep. Bij deze zaak volgt de hogere rechter het eerdere vonnis: wel schuldig maar geen straf. Het OM tekent cassatie aan.
In maart 2017 uitspraak van de Hoge Raad Den Haag: deze hoogste rechter vernietigt het vonnis van het gerechtshof Arnhem en stelt dat Heringa veroordeeld moet worden. De zaak wordt doorverwezen naar het gerechtshof Den Bosch voor een nieuwe berechtiging.
In december 2017 dient het tweede hoger beroep. Het OM benadrukt opnieuw dat er een veroordeling moet komen omdat hulp bij zelfdoding de maatschappelijke waarde van het leven aantast en bescherming van dat leven belangrijker is dan zelfbeschikking over je eigen leven en sterven. Het gerechtshof Den Bosch velt als vonnis: zes maanden voorwaardelijke gevangenisstraf met een proeftijd van twee jaar. De advocaat tekent cassatie aan.

In april 2019 verwerpt de Hoge Raad deze tweede cassatie, hiermee is Heringa definitief veroordeeld. Over deze beslissing heeft de advocaat van Heringa in september 2019 een klacht ingediend bij het Europese Hof voor de Rechten van de Mens die in maart 2020 niet-ontvankelijk is verklaard (niet in behandeling genomen).

Bescherming van het leven is bij de rechtszaken over hulp bij zelfdoding keer op keer een doorslaggevende factor geweest in het vonnis. Dit terwijl de strafbaarheidsstelling gebaseerd is op wetgeving uit 1886. Het OM redeneert vanuit ‘een versteende negentiende-eeuwse moraal’, zo oordeelt Heringa. Voor hem telt net als voor het OM het maatschappelijk belang maar dan in de zin dat het recht op leven niet verwordt tot een plicht tot leven.

Er valt nog veel meer te zeggen over dit informatieve boek dat niet leest als een roman, het vergt enig doorzettingsvermogen. Voor de grote groep Nederlanders met vertrouwen in ons eigen rechtssysteem, is dit onthullende lectuur. Voor de CLW’ers die volgend jaar voor de rechter moeten verschijnen op verdenking van het verstrekken van middel X of van het aansturen van een criminele organisatie, is dit boek een absolute aanrader. Zij weten dan wat hen boven het hoofd kan hangen.

Noten

1. Zie “De Staat van Recht”, Trouw, 8 september 2023.
2. Zie interview met Marijke Malsch, hoogleraar empirisch-juridisch onderzoek, Trouw, 8 september 2023.
3. Zie Ton Derksen: Het OM in de fout, 2015 en Het falen van de Hoge Raad, 2021. Derksen kreeg landelijke bekendheid door de herzieningszaak die leidde tot de vrijspraak van Lucia de Berk, de verpleegkundige die levenslang kreeg omdat zij patiënten zou hebben vermoord.
4. Aangehaald door Heringa, pag. 41.
5. Volgens de informatie die Heringa kreeg van de Hoge Raad, zie pag. 82.

Bent u het eens of oneens met de inhoud van dit artikel?
Dit veld is bedoeld voor validatiedoeleinden en moet niet worden gewijzigd.
Back To Top