Skip to content
Word lid

In veel kranten viel te lezen hoe de Raad van State (RvS) het initiatiefwetsvoorstel Voltooid Leven van oud-D66-Kamerlid Pia Dijkstra afkraakte. Het wetsvoorstel zou te weinig waarborgen bieden omdat een doodswens van ouderen vaak ambivalent en veranderlijk is. In het advies van de RvS wordt een beeld geschetst van kwetsbare en zwakke ouderen die niet in staat zijn om zelf over hun levenseinde te beslissen.

Lidy Schoon en Bert van Herk

In juli 2020 verzocht de Tweede Kamer de RvS om advies uit te brengen over het wetsvoorstel Voltooid Leven. Dit advies was gereed in december 2020. Normaliter wordt dat dan bij de stukken gevoegd als het wetsvoorstel wordt ingediend. Echter door een verzoek op grond van de Wet open overheid (Woo)1 is het advies op 20 mei 2022 openbaar gemaakt. Het Woo-verzoek is geanonimiseerd zodat onduidelijk is uit welke hoek dit verzoek afkomstig is. Vooruitlopend op de behandeling van dit wetsvoorstel in de Tweede Kamer heeft het voortijdig uitbrengen van dit negatieve advies de beïnvloeding van de publieke opinie in gang gezet.

Wat bij lezing van het RvS-advies in het oog springt, is dat het in grote mate steunt op het Perspectiefonderzoek uit 2020. Dit onderzoek, in opdracht van het ministerie van VWS, moest meer duidelijkheid geven hoeveel ouderen een aanhoudende doodswens hebben die buiten de euthanasiewet valt omdat zij niet ernstig ziek zijn. De uitkomst van dit onderzoek, dat slechts zo’n 10.000 mensen tot de doelgroep voltooid leven behoren, leidde tot grote teleurstelling bij velen. Bijvoorbeeld bij de initiatiefgroep Uit Vrije Wil. In 2010 haalde deze in zeer korte tijd 116.000 handtekeningen op voor hun wetsvoorstel Voltooid Leven zodat het op de agenda van de Tweede Kamer kon worden geplaatst. Dit aantal van ruim 100.000 medestanders van het initiatief is het tienvoudige van de vermeende doelgroep voltooid leven van 10.000 uit het Perspectiefonderzoek.

Het Perspectiefonderzoek ondervond van meer kanten kritiek. Zo concludeerde Hans van Dam dat de vraagstelling van het onderzoek onjuist is. Het gaat er niet om hoeveel mensen dood willen, maar hoeveel mensen vinden dat zij zelf mogen beslissen over hun leven en levenseinde (Parool 4 februari 2020). Leden van de Wetenschappelijke Adviescommissie NVVE bekritiseerden de onderzoeksmethoden en vonden dat het Perspectiefonderzoek geen bijdrage heeft geleverd aan de discussie over een zelfgekozen levenseinde onder ouderen. Zij richtten hun pijlen ook op de aanname van voltooid leven als lijden aan het leven.2

In navolging van het Perspectiefonderzoek adviseert de RvS om de term ‘voltooid leven’  te vervangen door ‘lijden aan het leven’ omdat “(…) de term ‘voltooid leven’ een te positieve connotatie heeft (…) en mogelijk verwarring wekt over de doelgroep waarop het wetsvoorstel ziet. De indruk kan ontstaan dat het gaat om een groep mensen die afgerond heeft wat men wilde doen in het leven en daarom ‘klaar met leven’ is, terwijl het in wezen een groep mensen betreft die, vaak als gevolg van een complexe problematiek, lijdt aan het leven.” (Advies pag. 4)

Vergelijk dit beeld van voltooid leven met hoe Uit Vrije Wil het destijds verwoordde: “Meer dan vorige generaties zullen de komende generaties dan ook hun eigen keuzen willen maken; ook met betrekking tot de wijze van sterven, het niet onbelangrijke laatste deel van het leven. Wij worden allen gemiddeld veel ouder dan vroeger, meestal tot ons plezier en op een wijze die ons in staat stelt te genieten van de ouderdom. Maar naast de zegeningen van een goede ouderdom blijkt nu de noodzaak ons ook te verhouden tot de keerzijde van het ouder worden. Uit onderzoek naar het bij ouderen voorkomen van persisterende doodsverlangens lijkt het erop dat vele ouderen op enig moment tot de conclusie komen dat de waarde en de zin van hun leven zodanig zijn afgenomen, dat zij de dood gaan verkiezen boven het leven. Kennelijk kunnen we in onze eigen beleving te oud worden en willen we – nu daartoe de kennis en de middelen in onze maatschappij ook voorhanden zijn en zo het lot ons dat vergunt – goed en tijdig kunnen sterven.”3

De RvS heeft in zijn advies niet breder gekeken dan het Perspectiefonderzoek en gaat te makkelijk mee met het framen van een doodswens als ambivalent: “[om]dat de doodswens niet altijd heel uitgesproken is en soms een hypothetisch karakter heeft.” (Advies pag. 7)

In het RvS-advies is het evenwicht tussen zelfbeschikking en bescherming van kwetsbare mensen weg. De RvS erkent dat het wetsvoorstel Voltooid Leven gebaseerd is op een afweging van de beginselen van de beschermwaardigheid van het leven, barmhartigheid, zelfbeschikking en autonomie. Maar, zo concludeert de RvS: “De wetgever heeft evenwel een bredere afweging te maken. Vanuit de verantwoordelijkheid van de overheid gaat het daarin vooral om de bescherming van het leven van zwakke en kwetsbare personen bij hulp bij zelfdoding.” (Advies pag. 10) Blijkbaar telt de grote groep die zelfbeschikking wil niet mee.

De RvS adviseert niet alleen, maar is dus ook zeer bevoogdend naar ouderen die naar zijn mening moeten worden beschermd tegen zichzelf. Ouderen die niet ziek zijn maar wel een weloverwogen beslissing willen nemen over hun levenseinde worden gepasseerd. Erger nog: de RvS negeert de 70% van de Nederlanders die de regie over hun leven willen hebben.

Zoals te verwachten, is het RvS-advies uitvoerig besproken in de media. Trouw schaarde zich direct achter het RvS-advies (Commentaar, 30 mei 2022.) In het nieuwe  kabinet is afgesproken dat medisch-ethische zaken als abortus en euthanasie tot de vrije kwesties behoren: elk Kamerlid kan stemmen vanuit persoonlijke overwegingen en niet vanuit de coalitieafspraken of de partijpolitiek.

Inmiddels heeft de Tweede Kamer medisch-ethische onderwerpen behandeld zoals het schrappen van de vijf dagen bedenktijd bij abortus. Onlangs kondigden de fractievoorzitters van D66 en VVD aan dat zij een ander heikel punt willen inbrengen, namelijk de embryowetgeving. In een interview in Trouw werd hen gevraagd of zij ook met het wetsvoorstel Voltooid Leven verdergaan waarbij gewezen werd op de kritiek van de RvS. D66 fractievoorzitter Paternotte: “Wij gaan met die kritiek [van de RvS, red.] aan de slag, maar het betekent zeker niet dat het stil komt te liggen. Wij blijven het een belangrijke wet vinden, vooral vanwege het principe dat mensen zelf moeten kunnen beschikken over een waardig levenseinde. Er is in Nederland veel steun voor dat principe.” (Trouw, 30 mei 2022)

Het is opmerkelijk dat het RvS-advies zo zwaar leunt op het Perspectiefonderzoek. De RvS is geheel voorbij gegaan aan kritieken vanuit belangenorganisaties als de NVVE, de CLW en Uit Vrije Wil en aan onderzoeken die een genuanceerder beeld geven van het fenomeen voltooid leven. Bijvoorbeeld de onderzoeken van Longitudinal Aging Study Amsterdam (LASA). Sinds 1992 zijn meer dan honderd onderzoeken gedaan naar Nederlandse ouderen. Duizenden van hen zijn regelmatig bevraagd over hun lichamelijk, sociaal, emotioneel en cognitief welbevinden. Ook is het bevreemdend dat de RvS adviseert over het wetsvoorstel Voltooid Leven, bedoeld voor 75-plussers, en zich daarbij baseert op het Perspectiefonderzoek dat gaat over 55-plussers. Van een onafhankelijk adviesorgaan als de RvS mag een onafhankelijk advies verwacht worden. Dat is hier niet het geval.

Noten

  1. Woo is de opvolger van de Wob, de Wet openbaarheid van bestuur.
  2. Zie Karin WittebroodHan DiesfeldtEddy Houwaart, ‘Onderzoek naar ‘Voltooid Leven’ is een gemiste kans’, Sociale Vraagstukken, 24 februari 2020.
  3. Jit Peters, Eugène Sutorius, Yvonne van Baarle, Wouter Beekman, Samantha Daniels, Loes de Fauwe & Govert den Hartogh, Uit Vrije Wil Waardig sterven op hoge leeftijd, Meppel, Boom, 2011, pag. 57.
Back To Top