Skip to content
Word lid

Alex Schot voor de rechtbank
Tekening: Rosalie Bambara – www.rechtbanktekenaar.nl

Lidy Schoon

Op 18 juli 2023 was de uitspraak in de strafzaak van Alex Schot die wordt vervolgd voor hulp bij zelfdoding van tien personen, het witwassen van het geld voor de levering van middel X, het zonder vergunning handelen in het medicijn Domperidon, een antibraakmiddel, en het in voorraad hebben van dit medicijn. Hij kreeg drie-en-een-half jaar gevangenis waarvan anderhalf jaar voorwaardelijk. Zijn rechtszaak diende op 3 en 4 juli jl. Zowel Alex als het OM hebben hoger beroep aangetekend.

Opmerkelijk in dit proces was de stelling van de rechtbank dat het zelfbeschikkingsrecht is vastgelegd in de euthanasiewet. Die zou voldoende mogelijkheden bieden voor mensen met een doodswens. Nog opmerkelijker: de voorzitter van deze rechtszaak werkt als secretaris bij een kerkenraad. Dat roept de vraag op of een actief christen onbevangen kan oordelen over kwesties als (hulp bij) zelfdoding.

Op de publieke tribune zaten leden van de Steungroep Dappere Burgers die in een protestoptocht naar de rechtbank waren gegaan onder het scanderen van de leus “Baas over eigen sterven”. Nabestaanden van twee overledenen beschuldigden Alex van de dood van hun moeder, zij zaten in de zaal.

Inleiding

Na de arrestatie van Alex in juli 2021 neemt de politie zijn administratie en zijn voorraad middelen in beslag. Uit de betalingen aan Alex blijkt volgens het OM dat hij 1600 pakketjes met middel X heeft verspreid. Blijkens koppeling met overlijdensregisters en laboratoriumgegevens zouden tien personen zijn overleden door inname van dit middel. Tijdens de zitting worden de omstandigheden waaronder deze mensen stierven uitvoerig besproken. De voor de CLW bekende feiten komen langs: er was een lange voorgeschiedenis van ziekte en lijden; mensen wilden geen verdere medische behandeling; er was sprake van een duidelijke doodswens; de huisarts of psychiater wilde niet meewerken aan levensbeëindiging; het Expertisecentrum Euthanasie wilde geen euthanasie verlenen; na de dood trof de schouwarts papieren van de CLW aan zoals de vrijwaringsverklaring en er waren filmpjes waarin te zien is hoe de persoon het middel X inneemt. Ook hebben overledenen een afscheidsbrief achtergelaten waarin zij hun motieven voor zelfdoding toelichten. Onder de overledenen zijn mensen die in eenzaamheid stierven omdat zij hun nabestaanden niet wilden belasten met justitiële vervolging. Bij een aantal is het doodgaan moeizaam verlopen.

Ondervraging door mr. C.A. Mandemakers, voorzitter van de rechtbank

De ondervraging door de rechtbank is gericht op het vaststellen van de feiten. Na elk feit richt de rechter zich tot Alex: “Kunt u daar iets over vertellen”. Een korte impressie.

Rechter: “Hoe gaat het met u?”
Alex: “Ik ben wat misselijk maar over het algemeen gaat het goed met me.”
Rechter: “Waarmee begon bij u de verstrekking van het middel X?”
Alex: “Ik ben bij veel ziekenhuizen afgewezen voor de operatie van maagverkleining. Ik had een fors overgewicht en als ik niet zou afvallen, was de dood mijn perspectief. Ik had het middel voor mijzelf aangeschaft. Daarbij was ik erg depressief en de regie over mijn eigen leven kwijt. Ik heb om euthanasie gevraagd, maar de psychiater weigerde dat.”
Rechter: “Waarom bood u het middel aan?”
Alex: “Omdat er zoveel belemmeringen worden opgeworpen om je leven te beëindigen. En mensen die dood willen, doen dat toch wel.”
Rechter: “Was u op de hoogte wat er maatschappelijk speelde over de wetgeving voltooid leven? Heeft u zich daarin verdiept?”
Alex: “Ja, daarvan was ik op de hoogte.”
Rechter: “U heeft daarop vooruitlopend zelf geacteerd, buiten de wetgeving, niet afgewacht tot het legaal zou worden. Heeft u daarover nagedacht?”
Alex: “Ja zeker. Ik heb alles uitgebreid bestudeerd. En zo kwam ik ook op het spoor van de CLW.”
Rechter: “Kon u niet wachten tot het democratisch besloten was?”
[Hoongelach vanaf de publieke tribune.]
Rechter [opkijkend naar de publieke tribune]: “De rechtszaal is geen plek voor demonstratie.” [Hij vervolgt zijn vraagstelling:] “In de wetgeving worden waarborgen ingebouwd. Wat zocht u uit over de omstandigheden van de mensen die u het middel X stuurde?”
Alex: “Dat is hun verantwoordelijkheid, het is een autonome beslissing.”

Aanklacht oftewel requisitoir van het OM

“Voor u zit een man die verdacht wordt van een reeks ernstige feiten. Verdachte heeft gehandeld in geneesmiddelen en de opbrengsten daarvan witgewassen. De meeste aandacht gaat uit naar het eerste tenlastegelegde feit: door het op grote schaal verstrekken van middel X heeft verdachte zich – in de visie van het Openbaar Ministerie – schuldig gemaakt aan hulp bij zelfdoding”, zo begint de officier van justitie.1 Het OM vindt het van ondergeschikt belang dat de overledenen zelf kozen voor hun levenseinde. De officier verwijt Alex dat hij niet gecheckt heeft of deze mensen ‘een weloverwogen keuze’ hebben gemaakt en of zij behoorden tot een kwetsbare, impulsief handelende groep. Ten bewijze worden bekende zaken aangehaald zoals die van Marjolein die op 28-jarige leeftijd middel X innam, daarna 112 belde en in het ziekenhuis overleed (Volkskrant, 3 juli 2021).

De officier stelt dat één van de tien overledenen ‘een afschuwelijke dood’ heeft gehad.2 Hoe de omstandigheden bepalend waren voor dit nare verloop, is te lezen in de Volkskrant van 3 december 2021. Daar blijkt dat de echtgenote en de broers van de overledene faliekant tegen zijn zelfdoding waren en dat er tijdens zijn sterven een felle ruzie uitbrak. De officier refereert aan dit Volkskrant-artikel maar laat de onderlinge verdeeldheid onvermeld. Evenals het overlijden van de 81-jarige Maud, beschreven in datzelfde artikel. Zij had een zachte dood na inname van middel X. Achteraf denken de zonen van Maud dat de goede voorbereiding, de acceptatie in de familie en de rust ervoor hebben gezorgd dat alles zo goed verliep. ”Het traject vooraf is heel belangrijk geweest”, aldus een van de zonen, “we hadden alle scenario’s met elkaar doorgesproken. Als er onverwachte dingen gebeuren, dan krijg je paniek en kan het misgaan.”

OM geeft feiten selectief weer

Bovenstaande selectieve weergave van de feiten blijkt ook uit de bespreking van een andere overledene, de acteur Johan Ooms. Jaap van Riemsdijk die bij dit sterven aanwezig was, schrijft hierover: “Johan glijdt vredig weg uit het leven. Opeens is het stil. We wachten tien minuten om zekerheid te hebben. Het is 12.30 uur, een uur en drie kwartier na het innemen van het middel.”3 Het OM typeert dit verslag als ‘een rooskleurig beeld’ en benadrukt dat Ooms ‘spiertrekkingen’ kreeg.4 Wat verder opvalt in de aanklacht is het woordgebruik: criminaliserende termen als ‘zelfmoord’ (inplaats van ‘zelfdoding’), ‘van het leven beroven’, ‘zelfmoordpakketten’ en vele demagogische redeneringen.

Een voorbeeld van het laatste. Op allerlei manieren scherpt het OM het gevaar van middel X aan: “Het is van tevoren onzeker hoe de vergiftiging verloopt. Het kan uren duren voordat iemand het bewustzijn verliest. En het kan wel 40 uur duren voordat iemand overlijdt.”5

Het OM noemt de zaak tegen Alex uniek vanwege de ‘lucratieve handel’ waarvan Alex ‘goed geleefd’ had, waarbij relatief jonge mensen overleden zijn en bij wie sprake was van psychische kwetsbaarheid.6 Dat laat het OM terugkomen in een maximale strafmaat: “De op te leggen straf moet ook aan ieder ander duidelijk maken dat hulp bij zelfdoding buiten de wettelijke kaders niet straffeloos kan, ook al gebeurt het met de beste bedoelingen.”7 Het OM eist vier jaar met aftrek van voorarrest.

Pleidooi van mr. T.W. Gijsberts, advocaat van Alex

“Dat er enige beperking wordt aangebracht op het zelfbeschikkingsrecht valt te begrijpen. Iedereen zal in abstracte zin de waarde van het leven onderschrijven. Over de dood denken we liever niet na, maar voor sommigen is dat helaas een onvermijdelijke realiteit. Als jijzelf of een naaste wordt geconfronteerd met omstandigheden, medisch of niet, die leiden tot de weloverwogen en bestendige conclusie dat het leven niet meer de moeite waard is, dan verschuift de algemene waarde van het leven meer naar de achtergrond (…)”.8 Aldus advocaat Gijsberts.

Tegenover het verwijt van de rechtbank dat Alex geen ’toetsing’ heeft toegepast alvorens het middel X te verstrekken, stelt Gijsberts dat het principe van zelfbeschikking impliceert dat mensen zelf willen beslissen over leven en sterven, daarbij past geen oordeel of toestemming van derden.9

Aan de hand van de geschiedenissen van de tien overledenen, laat de advocaat zien hoe deze mensen door het wettelijke kader van de euthanasiewet tussen wal en schip zijn beland en onnodig hebben geleden. Deze mensen waren blij dat zij met middel X een einde aan hun leven konden maken. Zoals een vrouw zei nadat zij de pillen had ingenomen: “Ik ben blij als ik voor het laatst mijn ogen mag sluiten.”10 De advocaat legt een relatie tussen de uitsluitingscriteria van de euthanasiewet en de hoge percentages zelfdodingen en veronderstelt dat met middel X mogelijk een aantal gruwelijke suïcides is voorkomen.11 In de samenleving is een grote vraag naar humane stervensmiddelen en de advocaat beschouwt dat als het fundament voor de verstrekking door zijn cliënt.12

Alex was niet uit op winstbejag en heeft de opbrengst van de verkoop van middel X niet witgewassen. Hij wilde mensen juist helpen en hen de rust geven dat zij zelf het tijdstip van hun dood konden bepalen, aldus de advocaat. De vele dankbetuigingen die Alex per mail ontving, onderstrepen dit.13 (In het vonnis wijst de rechtbank het onderdeel witwassen uit de aanklacht van het OM grotendeels af.)

Nabestaanden die Alex beschuldigden

De officier van justitie leest de verklaringen voor van twee nabestaanden die zich rechtstreeks tot Alex richten: “Als het niet zo makkelijk was geweest om bij jou te bestellen, dan had mijn moeder naar alle waarschijnlijkheid nog geleefd. Dan zou de zon weer gaan schijnen, was het lente geworden, zou ze weer zin in het leven hebben gehad. Dan was ze nog mijn mamma geweest en de oma van mijn kind.” Een andere nabestaande maakte Alex uit voor ‘zelfmoordcowboy’: “Nu is mijn moeder weg en ben ik wees. Ik mis haar nog elke dag.” Het verdriet over de dood van de moeder is begrijpelijk. De nabestaanden gaan er echter aan voorbij dat de zelfdoding de wens van hun moeder was en dat zij zonder middel X ongetwijfeld een andere weg had bewandeld om niet verder te hoeven leven.

Ronduit gênant was de schadeclaim van € 4.039 van een nabestaande. Advocaat Diekstra van Slachtofferhulp voert kosten op voor hotelverblijf, afhaalmaaltijden, de kapper en de begrafenis. Dat ging zelfs het OM te ver die deze claim afwijst.

Vonnis rechtbank

De rechtbank verwijst wel naar de maatschappelijke discussie over een zelfgekozen levenseinde en naar de demonstratie van de Steungroep Dappere Burgers, maar benadrukt dat deze discussie niet via het strafrecht gevoerd moet worden maar via de politiek. Alex kan dan ook niet rekenen op enig begrip voor zijn ideaal van zelfbeschikking over het levenseinde. De rechtbank oordeelt dat ‘wettig en overtuigend bewezen is dat verdachte zich tienmaal heeft schuldig gemaakt aan hulp bij zelfdoding en aan overtreding van de Geneesmiddelenwet’.14

De rechtbank hanteert als wettelijk kader het recht op leven zoals vastgelegd in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM, artikel 2) met een positieve verplichting om zelfs het leven te beschermen als mensen daar geen prijs op stellen. Artikel 8 van het EVRM voorziet in het recht op zelfbeschikking. Opvallend is dat de rechtbank stelt dat in Nederland dit zelfbeschikkingsrecht is vastgelegd in de euthanasiewet.15 Dit klopt niet, immers wettelijk mag alleen een arts hulp bij zelfdoding verlenen. Ook is de rechtbank van oordeel dat de beschermingsplicht van mensen boven het zelfbeschikkingsrecht staat: “Verdachte is daarmee zeer lichtvaardig met het leven van anderen omgesprongen en heeft in het algemeen schade toegebracht aan de waarde van het menselijk leven in het algemeen. Bovendien heeft hij daarmee de in Nederland geldende, met veel zorgvuldigheidseisen vormgegeven euthanasiepraktijk ondermijnd en heeft hij de Staat ernstig belemmerd in het voldoen aan zijn verplichting om het leven te beschermen.16 ”Volgens de rechtbank heeft Alex het zelfbeschikkingsrecht boven alle andere rechten en de wet gesteld: “Door dit middel voor iedereen beschikbaar te stellen, heeft verdachte een levensgroot risico in het leven geroepen dat mensen met suïcidegedachten impulsief grijpen naar het middel en daadwerkelijk het leven laten, terwijl dat met de juiste hulp voorkomen had kunnen worden.” In navolging van het OM oordeelt de rechtbank dat de straf een ‘groot generaal preventief doel’ moet dienen.17 Alex krijgt drie-en-een-half jaar gevangenisstraf waarvan anderhalf voorwaardelijk. De hoge strafmaat moet andere potentiële verstrekkers afschrikken. Dat is een hard gelag voor Alex. Maar ook voor diegenen die dankzij Alex dit stervensmiddel in hun bezit hebben.

Blijven leven voor de Staat of voor God?

De rechtszaak kreeg veel landelijke aandacht. Hans Peltenburg, initiatiefnemer van de Steungroep Dappere Burgers in het NOS Journaal (3 juli 2023): “De oudere generatie wil zelf beslissen over hun levenseinde. Onze generatie heeft abortus gerealiseerd, heeft euthanasie gerealiseerd, maar binnen de euthanasiewet zit een groot gat. Onze generatie wordt gegijzeld door een kleine christelijke minderheid die wil dat hulp bij zelfdoding in het wetboek van strafrecht blijft.” Ook de advocaat van Alex refereert naar christelijke opvattingen: “(…) als je elke dag lijdt en liever dood wilt, voor wie moet je dan in leven blijven. Voor de staat die jouw lijden niet voelt of voor een God waar je niet in gelooft?”18

Mij komt ter ore dat de top van het OM deze rechtbankvoorzitter op de zaak heeft gezet. Ik zoek hem op in het namenregister van de rechtspraak.19 Daar blijkt dat mr. Mandemakers secretaris is van de Algemene Kerkenraad van de Protestantse Gemeente Leerdam. In het algemeen wordt rechters afgeraden om commerciële nevenfuncties aan te gaan omdat die een verkeerde associatie met het werk zouden kunnen oproepen.20 Hoe zit dat met christelijke nevenfuncties?

In een online-kerkdienst van deze PKN-kerk in de Biblebelt waan ik me terug in de jaren 50 toen ik als meisje in de gereformeerde kerk zat. De christelijke standpunten over leven, lijden en sterven zijn onveranderd: een mens mag niet beschikken over zijn of haar eigen dood. De vraag werpt zich op: kan een rechter die actief christen is, oordelen over kwesties als (hulp bij) zelfdoding? In functie als rechter toetst hij een wet waarin hulp bij zelfdoding strafbaar is. Als christen ligt deze maatschappelijk omstreden wet in het verlengde van zijn persoonlijke opvattingen. Formeel heeft de rechtbank het gelijk aan haar zijde, maar zou een rechter die het zelfbeschikkingsrecht hoog in het vaandel heeft, ook zo’n hard oordeel hebben geveld?

Noten

1. Requisitoir Openbaar Ministerie, Arrondissementsrechtbank Oost-Brabant, 3 en 4 juli 2023. Verder als Requisitoir.
2.
Idem, pag. 18.
3. Jaap van Riemsdijk, “De dag van het overlijden van Johan Ooms”, nieuwsbrief CLW, juni 2020.
4. Requisitoir, pag. 14.
5. Idem, pag. 6. Dit citaat ontleent het OM aan informatie van de rijksoverheid: Wat gebeurt er als ik middel X inneem? Rijksoverheid.nl. Deze selectieve informatie van het OM is door vele media geciteerd.
6. Idem, aanhalingen van resp. pag. 24; pag. 21; pag. 5; pag. 3.
7. Idem, pag. 35.
8. T.W. Gijsberts, Pleitnotities, 4 juli 2023, nr. 10. Verder als Pleitnotities.
9. Idem, onder punt 120.
10. Idem, onder punt 12.
11. Idem.
12. Idem, punt 102.
13. Idem, punt 50.
14. Vonnis, Rechtbank Oost-Brabant, 18 juli 2023, paragraaf 1.
15. Idem, paragraaf 9.3.2.1.
16. Idem, paragraaf 9.3.4.
17. Idem, paragraaf 9.3.7.
18. Pleitnotities, onder punt 11.
19. Zie https://namenlijst.rechtspraak.nl/
20.
Zie: Leidraad onpartijdigheid en nevenfuncties in de rechtspraak, 2014.

Bent u het eens of oneens met de inhoud van dit artikel?
Dit veld is bedoeld voor validatiedoeleinden en moet niet worden gewijzigd.
Back To Top